Szczeciński Park Krajobrazowy

Informacje ogólne

Szczeciński Park Krajobrazowy "Puszcza Bukowa" utworzony został uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie w dniu 4 listopada 1981 roku. Początkowo powierzchnia Parku wynosiła 6700 ha, a powierzchnia otuliny 15683ha. Po przeprowadzonej w 1989 roku korekcie granic powierzchnia Parku została powiększona do 9096 ha, zaś powierzchnia otuliny zmniejszona do 11842ha.

Od czasu wejścia w życie ustawy z dnia 16 października 1991 roku, która umożliwiła wojewodom tworzenie służb parków krajobrazowych, nadzór nad funkcjonowaniem Szczecińskiego Park.

Krajobrazowego dotychczas sprawowały następujące jednostki organizacyjne:

  • 1.1.1992 - 31.5.1994: Zarząd Zespołu Parków Krajobrazowych z siedzibą w Ustowie
  • 1.6.1994 - 31.10.2000: Dyrekcja Ińskiego i Szczecińskiego Parku Krajobrazowego z siedzibą w Szczecinie
  • od 1.11.2000: Dyrekcja Parków Krajobrazowych Doliny Dolnej Odry z siedzibą w Gryfinie

Lokalizacja

W granicach Parku Krajobrazowego znajduje się Puszcza Bukowa wraz z polanami: Dobropolską, Kołowską i Binowską.

Mapa

Zobacz mapę parku.

Fauna

Różnorodność ekosystemów Szczecińskiego Parku Krajobrazowego sprzyja rozwojowi bogatej fauny i stwarza doskonałe warunki życia dla prawie wszystkich grup systematycznych zwierząt. W Parku i otulinie w ciągu ostatnich 10 lat stwierdzono występowanie:

  • Mieniaka tęczowca
  • Żaby moczarowej
  • Zaskrońca zwyczajnego

Bezkręgowce

46 gatunków motyli dziennych, co stanowi ponad 30% wszystkich krajowych motyli dziennych i ponad 53% gatunków stwierdzonych dotąd na Pomorzu Zachodnim. 6 gatunków znajduje się na czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce, 1 pod ochroną prawną, 200 gatunków motyli z rodziny sówkowatych co stanowi około 40% wszystkich stwierdzonych dotychczas w Polsce przedstawicieli tej rodziny, 115 gatunków chrząszczy, w tym 6 gatunków z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce i 8 gatunków chronionych, spośród pozostałych stawonogów 4 chronione i 1 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce, spośród 22 gatunków rozpoznanych mięczaków - 17 chronionych i 3 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

Ryby

27 gatunków ryb, z czego od 2001 roku pod ochroną gatunkową ścisłą znajduje się tylko piskorz a pod ochroną gatunkową częściową - słonecznica. Dla 8 gatunków obowiązuje okres ochronny, a dla 13 ustanowiono wymiary ochronne. 5 gatunków znajduje się na czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

Płazy

13 gatunków płazów, w tym 2 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Wszystkie płazy znajdują się pod ochroną prawną.

Gady

6 gatunków gadów, z czego 1 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Wszystkie gady występujące w Polsce podlegają ochronie prawnej.

Ptaki

195 gatunków ptaków, w tym 152 lęgowe i prawdopodobnie lęgowe, 182 pod ochroną prawną, 13 łownych, 31 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

Ssaki

48 gatunków ssaków, w tym 23 pod ochroną prawną, 12 łownych, 4 z czerwonej listy zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

Spośród wszystkich rozpoznanych dotąd w Parku i otulinie gatunków fauny - 256 gatunków objętych jest ochroną prawną a 59 znajduje się na czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

Stan badań nad fauną terenu Parku i analiza zmian retrospektywnych w przeszłości.

Do chwili obecnej stopień poznania fauny SPK jest nadal niepełny. Spośród zwierząt bezkręgowych, najlepiej opracowanymi grupami są chrząszcze należące do nadrodziny żuków (Bunalski 1993) i nadrodziny sprężyków (Buchholz 1993) oraz sówkowate (Nowacki 1993). Opracowania te powstały w wyniku badań prowadzonych w latach 1987-1991 na zlecenie ówczesnego Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie przez pracowników Katedry Entomologii Akademii Rolniczej w Poznaniu. W trakcie ww. badań zebrano również materiały dotyczące ciekawszych stwierdzeń chrząszczy z innych rodzin, np. kózkowatych i omarlicowatych. Poza tymi opracowaniami dotyczącymi konkretnie Wzgórz Bukowych ukazały się do chwili obecnej dwie prace dotyczące owadów Pomorza Zachodniego (Urbański 1958, Augustowski 1984). Ponadto od 1997 r. pracownicy Szczecińskiego Parku Krajobrazowego zbierają materiał faktograficzny dotyczący motyli dziennych. W przypadku pozostałych bezkręgowców brak jest systematycznych badań na tym terenie, a doniesienia na temat ciekawych i rzadkich gatunków np. tygrzyk paskowany, pochodzą w większości przypadków od pracowników Parku.

Spośród kręgowców grupą najlepiej poznaną są ptaki. Badania nad sowami (Wysocki i in. 1997), ptakami drapieżnymi (Domian i in. - w przygotowaniu), opracowania użytków ekologicznych (Domian i in. 1995, 1997) oraz obserwacje terenowe pracowników Parku uzupełnione prowadzonymi od 1990 r. badaniami ilościowymi drobnych ptaków śpiewających rezerwatów i lasów gospodarczych SPK (Wysocki 1995, 1996, 1997), na kilku powierzchniach próbnych (w tym na jednej z powierzchni prowadzony jest monitoring stały od 1990 r.), dają w miarę kompletny obraz stosunków jakościowych i ilościowych wśród tej grupy zwierząt. Począwszy od 1997 r. zaczyna się zmieniać stopień poznania drobnych ssaków SPK. Do chwili obecnej opracowano niewielką część materiału wypluwkowego (Wysocki, Kościów 1997), ale w najbliższym czasie ukaże się kompleksowe opracowanie Micromammalia i nietoperzy (Kościów - w przygotowaniu). W przypadku drobnych ssaków uzyskane wyniki w pewnym przybliżeniu będą zawierały oprócz jakościowego również aspekt ilościowy. Gorzej przedstawia się stopień poznania pozostałych grup kręgowców. Na terenie Parku przede wszystkim brak systematycznych badań płazów, grupy najsilniej zagrożonej w Polsce. Gromada ta jest stosunkowo licznie reprezentowana na terenie Parku zarówno pod względem jakościowym jak i ilościowym. Dane zebrane w trakcie prowadzonej inwentaryzacji mają charakter przede wszystkim jakościowy (liczebności poszczególnych gatunków są nieznane lub też bardzo przybliżone). Podobnie jest z gadami i rybami. Jedynym wyjątkiem w przypadku ryb jest doniesienie Raczyńskiego i Śmietany (w przygotowaniu) na temat występowania bassa słonecznego w jeziorze Szmaragdowym. Analiza zmian retrospektywnych może być przeprowadzona wyłącznie na podstawie opracowań ogólnych. Największa ich ilość dotyczy owadów (Bluthegen 1919; Kruger 1925; Schmidt 1928; Karl 1935a, 1935b, 1936, 1937; Roesler 1937; Urbhan i Urbhan 1939; Bazyluk 1954). Niestety ze względu na brak entomofaunistycznych opracowań tego terenu z okresu poprzedzającego wprowadzenie intensywnej gospodarki leśnej nie jest możliwe określenie charakteru i nasilenia zmian jakie zaszły pod wpływem czynników antropogenicznych (Buchholz i in. 1992).

W przypadku bezszczękowców, ryb i gadów brak zarówno wiarygodnych danych historycznych jak i aktualnych. Jednakże należy założyć, że spośród bezszczękowców i ryb gatunkami występującymi w niezbyt odległej przeszłości, a wymarłymi prawdopodobnie w ostatnich dziesiątkach lat są minóg strumieniowy (Lampetra planeri) i minóg rzeczny (Lampetra fluviatilis).

Jeżeli chodzi o gady to brak wszelkich podstaw do jakichkolwiek kategorycznych stwierdzeń, gdyż poza ogólnym opracowaniem Schreibera (1912) brak jest danych z okresu przedwojennego. Gatunkiem, który najprawdopodobniej występował na obszarze Parku w czasach historycznych, a wyginął przypuszczalnie w XIX w. jest żółw błotny (Emys orbicularis).

W przypadku płazów jest podobnie, gdyż poza bardzo ogólnym opracowaniem Wernera (1929) brak danych historycznych z tego terenu. Jednakże można przypuszczać, że w związku z sukcesją, a także odwodnieniem niektórych zbiorników wodnych, szczególnie małych oczek wodnych, liczba miejsc rozrodu płazów uległa zmniejszeniu. Proces ten prawdopodobnie nasilił się zwłaszcza w ostatnich kilkudziesięciu latach w związku z intensyfikacją rolnictwa.

Najlepiej poznaną grupą są ptaki. Do gatunków, które przestały się gnieździć na terenie SzPK przed 1945 r. należą:

  •  jarząbek (Bonasia bonasia) - prawdopodobnie występował do drugiej połowy XIX w. (Tomiałojć 1990)
  •  cietrzew (Tetrao tetrix) - prawdopodobnie występował do drugiej połowy XIX w. (Tomiałojć 1990)
  •  głuszec (Tetrao urogallus) - prawdopodobnie występował do początku XIX w. (Tomiałojć 1990)
  •  łęczak (Tringa glareola) - w XIX w. występował w całym kraju (Tomiałojć 1990)
  • dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) - w XIX w. szeroko rozpowszechniony aczkolwiek nieliczny ptak lęgowy Pomorza Zachodniego (Holland 1871); w początkach XX w. gwałtowny spadek liczebności
  • dzierzba rudogłowa (Lanius senator) - już w XIX w. gatunek nieliczny (Tomiałojć 1990); brak dowodów gniazdowania w XX w.

Prawdopodobnie na początku XX wieku wyginął na tym terenie sokół wędrowny (Falco peregrinus) (Robien 1928), jednak od 2002 roku gatunek ten ponownie zasiedlił omawiany obszar. Dokładne obserwacje jedynej na tym terenie pary lęgowej wykazały, że żaden z ptaków nie jest zaobrączkowany, co oznacza, iż są to ptaki pochodzące z lęgów naturalnych a nie z hodowli.

Do gatunków, które przestały się gnieździć na terenie SPK po 1945 r. należą:

  • cyraneczka (Anas crecca) - wyraźny spadek populacji lęgowej nastąpił w XX w. (Tomiałojć 1990)
  • nurogęś (Mergus merganser) - dawniej prawdopodobnie lęgowy (Robien 1928 i 1935)
  • błotniak zbożowy (Circus cyaneus) - dawniej stosunkowo częsty gatunek lęgowy (Robien 1928, 1931)
  • pójdźka (Athene noctua) - wspominana przez Robiena jako bytująca (zapewne lęgowa) w pobliżu osad ludzkich
  • kraska (Coracias garrulus) - do początku XX w. rozpowszechniony na całym niżu gatunek lęgowy (Tomiałojć 1990); na początku XX w. spadek liczebności na Pomorzu (Robien 1928-40)
  • dudek (Upupa epops) - średnio liczny w XIX w.; od początku XX w. trwa spadek liczebności (Robien 1928)
  • sowa błotna (Asio flammeus) - dawniej lęgowa nad Odrą (Robien 1935).
  • podróżniczek (Luscinia svecica) - do początku XX w. pospolity ptak Pomorza (Robien 1935), później spadek liczebności - w ostatnich latach obserwowano ten gatunek na terenie SPK jednakże były to prawdopodobnie osobniki przelotne

Do gatunków, które zmniejszyły swoją liczebność i trend ten utrzymuje się nadal, należą:

  • trzmielojad (Penis apivorus) - jeszcze w latach 80-tych gnieździła się w liczbie 10 par (Jackowski 1984), obecnie 1 - 2 pary,
  • kania czarna (Milvus migrans) - ostatnie lęgi odnotowano w latach 80-tych (Jackowski 1984), obecnie jedna para gnieździ się w sąsiedztwie otuliny Parku,
  • cyranka (Anas querquedula) - duży spadek liczebności (Tomiałojć 1990)
  • płaskonos (Anas clypeata) - duży spadek liczebności (Tomiałojć 1990)
  • derkacz (Crex crex) - skrajnie nieliczny gatunek lęgowy.

Do gatunków, które zmniejszyły swoją liczebność, ale w chwili obecnej wydają się tworzyć w miarę stabilne populacje należą:

  • kania ruda (Milvus milvus) - do połowy XIX w. była jednym z najliczniejszych ptaków drapieżnych (Holland 1857, 1871)
  • orlik krzykliwy (Aquila pomarina) - największy spadek liczebności miał miejsce w XIX w. (Robien 1928)
  • siniak (Columba oenas) - w XIX w. występował znacznie liczniej niż obecnie (Tomiałojć 1990)

Do gatunków, których liczebność spadła, ale w ostatnich latach wydaje się wzrastać należą:

  • bocian czarny (Ciconia nigra) - po okresie ciągłego spadku w XIX i na początku XX w. w chwili obecnej trwa wzrost liczebności (Tomiałojć 1990)
  • gęgawa (Anser anser) - w chwili obecnej, po trwającym w XIX w. spadku liczebnym (spowodowanym najprawdopodobniej masowymi polowaniami), trwa wzrost liczebny gatunku (Tomiałojć 1990)
  • bielik (Haliaeetus albicilla) - bardzo nieliczny na początku wieku, w latach 30-tych - 10 par na całym Pomorzu (Banzhaf 1937)

Do gatunków, które zwiększyły swoją liczebność w ostatnich latach należą:

  • kruk (Corvus corax) - w drugiej połowie XIX w. został całkowicie wytępiony na zachodzie kraju (Robien 1928); w latach 30-tych XX w. nastąpił szybki wzrost liczebności i trwa nadal
  • krakwa (Anas strepera) - od początku XX w. trwa wzrost liczebności (Tomiałojć 1990)
  • głowienka (Aythya ferina) - w porównaniu z wiekiem XIX nastąpił wzrost liczebności w Polsce (Tomiałojć 1990)
  • błotniak stawowy (Circus aeruginosus) - prawdopodobnie w XX w. nastąpił wzrost liczebności (Tomiałojć 1990)
  • śmieszka (Larus ridibundus) - w XIX w. na skutek intensywnej eksploatacji jej kolonii przez człowieka była gatunkiem mniej licznym niż obecnie; w ostatnich latach trwa wzrost populacji lęgowej na terenie kraju - na terenie SPK nie stwierdzono znaczącego wzrostu liczebności
  • grzywacz (Columba palumbus) - w ciągu ostatnich 150 lat trwa powolny wzrost liczebności związany z kolonizacją osiedli ludzkich (Tomiałojć 1990)
  • kwiczoł (Turdus pilaris) - do końca XVIII w. gatunek bardzo nieliczny na Pomorzu (Niethammer 1937); w latach 20-tych XIX w. silny wzrost liczebności, aż do początku XX w.; potem silny spadek wywołany być może nadmierną eksploatacją gatunku (Pax 1925); od 30 lat obserwuje się ponowny wzrost liczebności (Tomiałojć 1990)
  • zaganiacz (Hippolais icterina) - od XIX w. trwa wzrost liczebności połączony z zasiedlaniem osiedli ludzkich (Pax 1925)
  • remiz (Remiz pendulinus) - w XIX i w początkach XX w. skrajnie nielicznie i tylko lokalnie występował w dolinach większych rzek; po drugiej wojnie jego liczebność rośnie (Tomiałojć 1990)

Do gatunków, które w ostatnich dziesiątkach lat zasiedliły teren SPK należą:

  • czernica (Aythya fuligula) - pierwsze lęgi na Pomorzu w 1880 r. (Robien 1928)
  • sierpówka (Streptopelia decaocto) - pierwsze pary lęgowe pojawiły się na tym terenie w latach 60-tych
  • pliszka górska (Motacilla cinerea) - do połowy XIX w. zamieszkiwała tylko góry i Wyżynę Krakowsko-Częstochowską; jej lęgi znane są z terenu Puszczy Bukowej od początku XX w. (Robien 1929)
  • pokrzywnica (Prunella modularis) - od początku XIX w. kiedy to gatunek ten zamieszkiwał wyłącznie góry nastąpił wzrost liczebności (Robien 1928)
  • kopciuszek (Phoenicurus ochruros) - w latach 30-tych XIX w. zasiedla Pomorze (Homeyer 1837)
  • brzęczka (Locustella luscinioides) - po raz pierwszy stwierdzona pod Szczecinem w 1928 r. (Robien 1928)
  • wąsatka (Panurus biarmicus) - w XIX w. brak konkretnych stwierdzeń gniazdowania (Tomiałojć 1990); pierwsze dowody lęgów na Pomorzu Zachodnim pochodzą z lat 1921-28 (Ruthke 1950); po wojnie pierwsze stwierdzenia lęgów wąsatki nad jeziorem Miedwie pochodzą z roku 1963 (Cais 1966); od lat 70-tych trwa wzrost liczebności tego gatunku
  • kląskawka (Saxicola torquata) - z końca XIX w. pochodzi obserwacja lęgowych ptaków koło Nowego Warpna (Tomiałojć 1990); pierwsze pary lęgowe stwierdzono na terenie otuliny SzPK w 1997 - 1998 r.
  •  kulczyk (Serinus serinus) - zasiedlił Polskę w połowie XIX w.; pierwsze lęgi w okolicach Szczecina stwierdzono w 1899 r. (Tomiałojć 1990)
  •  dziwonia (Carpodacus erythrinus) - pierwsze lęgi prawdopodobnie w latach 20-tych XX w. (Robien 1935)
  •  gil (Pyrrhula pyrrhula) - pierwsze lęgi pod Szczecinem wykryto w połowie XIX w. (Holland 1857, 1871); w latach 30-tych XX w. gatunek rozprzestrzenił się na Pomorzu (Robien 1928, 1935)
  • rybitwa białowąsa (Chlidonias hybridus) - pierwsze lęgi stwierdzono w 2003 roku.

Najobszerniejszego materiału dotyczącego przedwojennej fauny ssaków Pomorza dostarczają prace Oldenburga (1941, 1942), Banzhafa (1933, 1936), Herolda (1922, 1939), Pennigsfelda (1920), Struma (1936) i Zimmermana (1937). W latach 50 i 60 ukazały się prace Nowaka (1966, 1968), Oka (1964) i Skuratowicza (1958). Jednakże również tutaj, podobnie jak w przypadku większości opracowań o charakterze ogólnym, brak jest danych odnoszących się tylko do terenu dzisiejszej Puszczy Bukowej. W związku z tym możliwe jest tylko snucie bardziej lub mniej prawdopodobnych domysłów na temat ssaków tego obszaru. Z dużym prawdopodobieństwem można założyć, że obszar Parku został zasiedlony w czasach historycznych przez mysz domową (Mus musculus), szczura wędrownego (Rattus rattus) oraz wypieranego przez gatunek poprzedni szczura śniadego (Rattus norvegicus). Prawdopodobnie już przed 1945 r. na obszarze Parku występował, wprowadzony wcześniej z południowo-zachodniej Europy królik (Oryctolagus cuniculus). Z całą pewnością po 1945 r. obszar parku został zasiedlony przez piżmaka (Ondatra zibethicus), który północno-wschodnie rejony Polski zasiedlił w latach 40-tych, oraz jenota (Nyctereutes procyonoides), którego pierwsze obserwacje z terenu wschodniej Polski pochodzą z 1955 r. (Pucek 1981). Prawdopodobnie występuje już na terenie Parku norka amerykańska (Mustela vison), chociaż jej występowanie nie zostało jeszcze stwierdzone. Do gatunków, które wymarły na obszarze Parku w czasach historycznych należą: bóbr europejski (Castor fiber), popielica (Glis glis), niedźwiedź brunatny (Ursus arctos), wilk (Canis lupus), norka europejska (Mustela lutreola), ryś (Lynx lynx), żbik (Felis sylvestris), przy czym w przypadku bobra, w związku z ponownym rozszerzaniem zasięgu na terenie Polski, w latach minionych były obserwowane ponowne próby zasiedlenia obszaru Parku.

Roślinność

Urozmaicona rzeźba pasma wzniesień morenowych, różnorodne warunki mikroklimatyczne, wraz ze złożonymi stosunkami wodnymi i glebowymi, uwarunkowały kształtowanie się różnych siedlisk, co z kolei umożliwiło wykształcenie się rozmaitych zbiorowisk roślinnych. Wśród różnorodnych zbiorowisk największą powierzchnię na terenie Puszczy zajmują oczywiście lasy, a ich najważniejszym składnikiem jest buk. Duże znaczenie posiadają też olsze, dęby, graby, jesiony, brzozy i sosny. W wielu miejscach występują wprowadzone do drzewostanów świerki i modrzewie. Gatunki takie jak wiąz, osika czy jawor są znacznie rzadsze i występują na ogół tylko w formie domieszek jednostkowych, chociaż zdarzają się powierzchnie, na których spontanicznie pojawiają się zwarte płaty osiki lub jaworu.

W obrębie Szczecińskiego PK i terenów sąsiednich tworzących jego otulinę wyróżniono dotychczas 150 zespołów roślinnych, w tym: 22 leśne i zaroślowe, 30 okrajkowych, 46 wodnych i bagiennych, 22 łąkowe i murawowe i 27 ruderalnych. Spośród wszystkich zbiorowisk największą powierzchnię zajmuje buczyna pomorska. Las tego typu charakteryzuje się masowym występowaniem rzadko gdzie indziej spotykanych roślin - perłówki jednokwiatowej i kostrzewy leśnej. W drzewostanie panuje niepodzielnie buk.

Z uwagi na to, że zwarte korony buków, w okresie wegetacyjnym przepuszczają tylko kilka procent światła, w runie buczyn bardzo liczne są zazwyczaj geofity np.: zawilce, złocie, przylaszczka pospolita, piżmaczek wiosenny. Czasem, w tak zwanych "nagich buczynach", runo jest bardzo ubogie i dno lasu pokryte jest tylko grubą warstwą liści opadłych z drzew. Buczyny występują na zasobnych glebach, w miejscach dość wilgotnych, na terenach płaskich i pagórkowatych.

Na bardzo stromych zboczach występuje buczyna kwaśna. Wykształca się ona na uboższych siedliskach, w miejscach, gdzie erozja wietrzna i wodna powoduje zwiewanie opadłych liści oraz wypłukiwanie próchnicy. Buczyna kwaśna różni się od pomorskiej bardzo licznym występowaniem mszaków w runie oraz charakterystycznych roślin zielnych: kosmatki wielokwiatowej i owłosionej oraz turzycy pigułkowatej.

W licznych na terenie Puszczy Bukowej dolinach strumieni występują bardzo zróżnicowane zbiorowiska łęgowe. Lasy tego typu wykształcają się na glebach wilgotnych, zwilżanych regularnie płynącą i bogatą w tlen wodą, przynoszącą sole mineralne i składniki organiczne wzbogacające glebę.

Obok często spotykanych na polskim niżu łęgów olszowo-jesionowych, występują w Puszczy także łęgi jesionowe zwane podgórskimi - bardzo rzadko spotykane w Polsce niżowej. Łęgi te wyróżniają się obecnością takich roślin jak: turzyca zgrzebłowata (jedyne stanowisko na polskim niżu), przetacznik górski i czartawa pośrednia (także gatunki zagrożone), rośliną dominującą w runie jest zazwyczaj turzyca odległokłosa.

W lokalnych, zwykle bezodpływowych zagłębieniach terenu z wysokim poziomem wody występują olsy (zwane też olesami) i łozowiska. W drzewostanach olsów dominują olsze czarne rosnące najczęściej w charakterystycznych kępach. Między nimi występuje zwykle roślinność szuwarowa - bardziej typowa dla brzegów wód niż dla lasów.

W podobnych miejscach jak olsy występują także łozowiska. Są to zarośla tworzone głównie przez krzewy wierzby szarej (łozy). Pozostawione same sobie - przekształcają się z czasem w olsy. Poza dominującymi w Parku lasami liściastymi występują tu też fragmenty drzewostanów iglastych. Z wyjątkiem niewielkiego fragmentu borów sosnowych, znajdującego się na piaszczystych, północnych obrzeżach Puszczy, pozostałe drzewostany iglaste zostały posadzone na terenach porolnych, rzadziej wśród lasów bukowych. Oprócz sosny licznie występują w nich - pochodzące z rejonów górskich lub z północno-wschodniej Polski świerki i modrzewie. W niektórych fragmentach lasów można także spotkać sprowadzone z Ameryki Północnej drzewa takie jak: daglezja, dąb czerwony i robinia grochodrzew, nazywana często akacją.

Mimo, że w krajobrazie puszczańskim lasy odgrywają rolę decydującą, to jednak nie tylko one kształtują bogactwo tutejszej szaty roślinnej. Bardzo ciekawe, często ginące zbiorowiska roślinne występują na torfowiskach (roślinność bagienna), w jeziorach (roślinność wodna), na skarpach i w dolinach rzek (roślinność łąkowa i kwietne murawy).

Torfowiska rozwijają się w obniżeniach terenu. W warunkach nadmiaru wody i przy niedostatku tlenu, rosnące tu rośliny obumierając nie ulegają całkowitemu rozkładowi, dzięki czemu powstaje torf. Na terenie Puszczy Bukowej najczęściej występują torfowiska niskie zasilane w sole mineralne i próchnicę przez wolno płynące wody. Pokryte są najczęściej szuwarami trzcinowymi i turzycowymi, coraz rzadsze są na nich mszyste łąki.

W kilkunastu miejscach na terenie Parku i otuliny występują torfowiska przejściowe. Ruch wody jest na nich ograniczony i torfowiska te są bardziej ubogie w substancje odżywcze. Pokryte są specyficzną roślinnością - głównie mszarami (kożuchami torfowców), na których występują m.in. różne gatunki turzyc i wełnianek, rosiczka okrągłolistna, żurawina błotna i bagno zwyczajne.

Do ciekawych i zagrożonych zbiorowisk należą także murawy ciepłolubne. Na terenie Parku i otuliny zachowały się one na nielicznych skarpach w dolinie Odry. W ostatnim czasie udało się na nich odnaleźć bardzo efektowną i ginącą w naszym kraju pajęcznicę liliowatą (przez lata uznawaną już za gatunek tutaj wymarły). Podobnie niewielką powierzchnię zajmują murawy napiaskowe z dominacją kępowej trawy - szczotlichy siwej oraz znacznym udziałem mszaków i porostów.

Flora

We florze Wzgórz Bukowych znajdują się 1256 gatunków roślin, w tym około 900 rodzimych. Obecnie z liczby tej występuje niewiele ponad 1000 gatunków. Aż 65 gatunków roślin podlega całkowitej ochronie prawnej a 21 dalszych korzysta z ochrony częściowej.

Wybrane gatunki roślin objęte ochroną ścisłą:

  • Drzewa: jarząb szwedzki i jarząb brekinia.
  • Krzewy i krzewinki: rokitnik zwyczajny, bluszcz pospolity, barwinek pospolity, wiciokrzew pomorski.
  • Rośliny zielne: widłaki: jałowcowaty, spłaszczony, wroniec i goździsty, grzybień biały, grążel żółty, rosiczka okrągłolistna, pajęcznica lilowata, lilia złotogłów, sasanka łąkowa, storczyki: kukawka, krwisty, szerokolistny, plamisty, kruszczyk błotny, kruszczyk siny, kruszczyk szerokolistny, listera jajowata, gnieźnik leśny, buławnik wielkokwiatowy, buławnik mieczolistny, buławnik czerwony, listera jajowata.

 Wybrane gatunki roślin objęte ochroną częściową:

  • Drzewa: cis pospolity.
  • Krzewy i krzewinki: porzeczka czarna, wilżyna ciernista, kruszyna pospolita, bagno zwyczajne, kalina koralowa.
  • Rośliny zielne: paprotka zwyczajna, kocanki piaskowe, centuria pospolita, konwalia majowa, pierwiosnka lekarska, marzanna wonna, przylaszczka pospolita, turzyca piaskowa.

O rzadko spotykanym bogactwie flory Puszczy świadczy także występowanie wielu osobliwości flory kwiatowej i zarodnikowej, często zagrożonych na Pomorzu i w Polsce, nie objętych jednak ochroną prawną (np.: turzyca zgrzebłowata, czerniec gronkowy, zaraza bladokwiatowa, koniczyna pagórkowa, wyka zaroślowa i elisma wodna).

Flora mszaków obejmuje 280 taksonów, wśród których wiele należy do rzadkości na Pomorzu i w całym kraju (np.: zwojek Barbula, mszar nastroszony, płaszczeniec falisty czy też typowo górski krzewik lisi) a flora porostów około 200 gatunków, z czego 23 pod ścisłą ochroną.

Wielce interesująca i bogata jest flora grzybów, których stwierdzono dotąd w Puszczy Bukowej 320 gatunków. Pod ochroną całkowitą znajduje się 6 gatunków stwierdzonych w Puszczy, podczas gdy wszystkie pozostałe znajdują się pod ochroną częściową. 32 gatunki grzybów znajdują się na czerwonej liście grzybów wielkoowocnikowych, zagrożonych i rzadkich w Polsce. Są to między innymi: pieprznik jadalny, gałęziak strojny, borowik szlachetny i czubajka kania. Grzybów objętych ochroną ścisłą nie wolno zbierać. W przypadku grzybów objętych ochroną częściową, dopuszczalny jest zbiór tylko do celów konsumpcyjnych.

Grzyby podlegające ochronie ścisłej:
purchawica olbrzymia, soplówka gałęzista, szmaciak gałęzisty, szyszkowiec łuskowaty, sromotnik bezwstydny, mądziak psi, podgrzybek pasożytniczy.

Walory kulturowe

Kompleks zabytków w Kołbaczu z jednymi z najcenniejszych obiektów na Pomorzu Zachodnim (bazylika późnoromańska z XIII w., murowana stodoła gotycka z XIII w., baszta więzienna).

Cmentarzysko kurhanowe - Glinna. Szczątki olbrzymiego cmentarzyska kurhanowego pochodzącego ze środkowego okresu brązu (1 200-100 lat p.n.e.) w lesie Budy (oddz. 66 Leśnictwa Glinna w rezerwacie "Trawiasta Buczyna"). Obejmowało ono około 150 mogił kamiennych. Każda mogiła zawierała jedną lub kilka skrzyń kamiennych nakrytych płaszczem kamiennym i otoczonych kamiennym kręgiem. Od połowy XIX w. cmentarzysko było niszczone na skutek wydobywania kamieni. Do dziś zachowało się pięć kurhanów słabo widocznych pod warstwą darniny i ściółki. Liczne znaleziska pochodzące z tego cmentarzyska znajdują się w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Sztuczna Grota - Zdroje - w Parku Leśnym Zdroje, zbudowana z betonu przed 1880 rokiem na wzór naturalnych jaskiń występujących w skałach wapiennych. Miała stalaktyty i stalagmity a na ścianach posiadała liczne, odtworzone utwory naciekowe. Zdewastowana po zakończeniu wojny. Przed wejściem stoi łuk o rozpiętości około 30 m, zbudowany w 1880 r. Przed nim (dalej od groty) stał drugi podobny łuk, zbudowany w 1889 r. a rozebrany w czasie odbudowy groty.

Zachodni fragment autostrady z Berlina przez Szczecin, Elbląg do Królewca. Droga międzynarodowa przebiegająca zachodnim i północnym skrajem Szczecińskiego Parku Krajobrazowego - Puszczy Bukowej. Odrzucenie prowokacyjnego żądania zgody na przeprowadzenie tej autostrady przez terytorium Polski było jednym z formalnych pretekstów hitlerowskiej napaści na Polskę w 1939 r. Połączenie między Berlinem i Szczecinem oddano do eksploatacji w 1936 r. Na dalszych odcinkach, sięgających po Szczecinek i Bytów, prowadzono prace do 1943 r., przede wszystkim wspólnymi siłami jeńców wojennych i robotników przymusowych przywiezionych z Polski i innych krajów okupowanych przez Niemców. Na trasie autostrady znajduje się robiący duże wrażenie wiadukt w Szczecinie-Klęskowie. Wiadukt ten przerzucony jest przez dolinę Rudzianki i składa się z dwóch oddzielnych konstrukcji nośnych (każda dla jednego kierunku jazdy), wspartych na prostopadłościennych, wysmukłych filarach kilkunastometrowej wysokości. Rozpiętość wiaduktu wynosi 151 m.

Maszty ośrodka radiowo-telewizyjnego w Kołowie - ustawione na płaskim wierzchołku wzgórza Lisica w centralnej części Parku. Pierwotnie stała tam wieża spadochronowa. Około 1930 roku przebudowano ją na wieżę widokową o wysokości 36 m. Na jej miejscu w 1968 roku ekipa specjalistów z Mostostalu Zabrze zamontowała 228-metrowy maszt. Obecnie stoją tam dwa maszty antenowe o wysokościach 245 m npt i 75 m npt oddalone od siebie o 30 m.

Szwedzki Młyn - Pozostałości i ślady fundamentów oraz szczątkowe partie murów dawnego młyna pełniącego w przeszłości różne funkcje (młyn zbożowy, młyn prochowy, restauracja) w Leśnictwie Klęskowo; obok znajduje się cmentarzyk ewangelicki.

Kościół w Binowie pod wezwaniem Św. Maksymiliana Marii Kolbego, gotycki, z kwadr granitowych, z XIV w. ; w XV i XVI w. posiadał słynący cudami obraz Matki Boskiej, do którego odbywano liczne pielgrzymki; kościół zniszczony w 1945 r. odbudowano w 1979-80, z nową wieżą. Nieczynny cmentarz przykościelny z I połowy XIX w.

Kościół w Dobropolu Gryfińskim pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża, granitowy, neogotycki, 1862-63; nieczynny cmentarz przykościelny.

Kościół w Kołowie - neogotycki, murowany z wmurowanymi trzema tablicami nagrobnymi, m.in. dużej wartości artystycznej płyta opata kołbackiego Jana Jordani, zmarłego w 1395 roku; nieczynny cmentarz przykościelny.

Ruiny kościoła w Chlebowie - gotycki, ceglany z XIV w., z dobudówką kamienną. Zniszczony w czasie walk w 1945 r., w latach 1967-68 zabezpieczony jako trwała ruina. W 1997 r. rozpoczęto prace renowacyjne. Obecnie odbudowana została cała bryła kościoła razem z drewnianą wieżą.

Grodziska:

Wczesnośredniowieczne grodzisko podkowiaste Zgniły Grzyb - na południe od jez. Zgniły Grzyb, sztucznie umocnione z trzech stron, a z czwartej przylegające do jeziora Zgniły Grzyb.

  • Wczesnośredniowieczne grodzisko stożkowate - nad jeziorem Glinna.
  • Wielkie Grodzisko w Kołbaczu - pierścieniowate, otoczone wokół dobrze zachowanymi wałami i fosą;
  • Małe Grodzisko w Kołbaczu - grodzisko stożkowate pomiędzy jeziorami Zaborsko i Płonno.
  • Siedlin - grodzisko pierścieniowate na górze Chojna w Puszczy Bukowej.
  • Historyczne założenia przestrzenne wsi:
  • owalnice: w Chlebowie, Dobropolu Gryfińskim, Kartnie, Kołowie, Płoni (ul. Klonowa; w granicach Szczecina) i Żelisławcu;
  • wieś placowa w Binowie - część wschodnia;
  • okolnica w Rekowie;
  • ulicówka w Jezierzycach.

Lwia Paszcza - pod tą nazwą znane są dwa źródła obudowane niegdyś i opatrzone żeliwnym odlewem lwiej paszczy, z której wypływała woda. W obu wypadkach odlewy nie dotrwały do dziś. Jedno ze źródeł znajduje się w dolinie Kłobuckiego Potoku w Leśnictwie Osetno (tzw. Źródło Dobropolskie), drugie w dolinie Lisiego Potoku w leśnictwie Śmierdnica (tzw. Źródło Gene).

Źródło Worpickiego (Ciurkadełko) - obudowane na przełomie XIX i XX wieku źródło typu "reokren". Dawniej murowane i rzeźbione spiętrzenie zostało w ostatnich latach "unaturalnione" po zwaleniu się potężnego buka. Źródło znajduje się w rezerwacie "Bukowe Zdroje". Podobnie obudowane jest jedno ze źródeł Ponikwy.

Pomnik Carla Ludwiga Gene - wybudowany w 1891 r. w Leśnictwie Śmierdnica pomnik dawnego nadleśniczego ze Śmierdnicy, Francuza z pochodzenia, który między innymi przyczynił się do powstania Ogrodu dendrologicznego w Glinnej.
 
Grób kapitana Konstantego Kitajewa - "Nukus" - grób z przybitą potężnymi gwoździami do sosny tablicą, ponoć z 1944 roku - oddział 294 d Leśnictwa Podjuchy.

Wzgórze Zameczna Góra - w Leśnictwie Śmierdnica - na jego wierzchołku do ok. 1980 r. zalegały ceglane pozostałości dawnego zamku lub wg innych źródeł wieży mieszkalnej i obronnej średniowiecznych rycerzy-rabusiów.

Historia przemian środowiska przyrodniczego

W plejstocenie, w wyniku kolejnych nawrotów zimna i transgresji lądolodów, całkowitej zagładzie uległa flora i rzeźba terenu okresu trzeciorzędowego (Stankowski 1978). Ostatni lądolód ustąpił z terenu Wzgórz Bukowych około 14 tysięcy lat BP i pozostawił po sobie arktyczne pustkowie jeszcze na kilka tysięcy lat. W zależności od okresowych zmian warunków klimatycznych tundra pokrywająca ten teren miała charakter bezleśny lub parkowy. W okresach zimnych pokryta była mchami, krzewinkowymi wierzbami, brzozą karłowatą i dębikiem ośmiopłatkowym. W czasie ociepleń wkraczały tu brzozy i rokitnik (Jasnowska i Jasnowski 1983, Szafer i Kostyniuk 1962). W późnym glacjale pojawiły się w dolinie Płoni koczownicze grupy schyłkowopaleolitycznych łowców, dla których podstawą bytu były renifery (Czarnecki 1983).

Puszcza w przeszłości

Około 9000 lat BP nastąpiło szybkie ocieplenie klimatu i zwiększenie opadów. Bałtyk uwolniony został od lodów, a tundra zaczęła ustępować zwartym lasom sosnowo-brzozowym i lasostepowi. Szczególnie licznie występowały na omawianym terenie brzozy, które osiągnęły wówczas swoje maksimum (Szafrański 1961, Celiński 1962). Stały udział miały także wierzby, leszczyna i olsza. W miarę ocieplania się klimatu wzrastała różnorodność roślin. Pojawiły się w tym czasie takie gatunki jak: wiąz, lipy, dęby, bluszcz i jemioła. W dolinie Odry i Płoni rozwijało się osadnictwo (w dolinie Płoni między Dąbiem i Kołbaczem stwierdzono obecność 33 osadniczych punktów mezolitycznych). Półkoczownicza ludność mezolitu zajmowała się zbieractwem, łowiectwem i rybactwem, zamieszkując brzegi dużych akwenów i penetrując gospodarczo również przyległe tereny leśne. Lokalna roślinność wykorzystywana była jako źródło opału (prawdopodobnie oczerchlano drzewa, tzn. ciosakami przecinane było łyko wokół pnia w celu doprowadzenia drzew do uschnięcia) (Czarnecki 1983). Praktykowane w tym czasie wypalanie podszycia podczas polowań, przyczyniało się do zmian siedliskowych i rozprzestrzeniania gatunków światłożądnych (Latałowa 2001). Ludzie w okresie mezolitu polowali na duże ssaki, pozyskiwali pożywienie roślinne: orzechy laskowe, żołędzie, orzechy wodne (kotewki), bulwy i kłącza rdestu oraz strzałki wodnej (Mannion 2001).

Około 7000 lat BP rozpoczął się długi, trwający około 2,5 tysięcy lat, okres atlantycki charakteryzujący się klimatem wilgotnym i ciepłym. Temperatura była wówczas wyższa o około 2oC od obecnej, a w wyniku transgresji morskiej Bałtyk zalał dolinę Odry aż do podnóża Wzgórz Bukowych (Borówka i Osadczuk 2001). Ciepły klimat spowodował wówczas roztopienie się ostatnich brył martwego lodu, dzięki czemu ukształtowana została dzisiejsza rzeźba Wzgórz Bukowych i powstały liczne jeziora. Podniesienie się poziomu wód gruntowych spowodowało na wielką skalę rozwój torfowisk oraz było przyczyną ekspansji olszy oraz stałej obecności w lasach jesionu. Flora wzbogaciła się w tym czasie o rośliny rozprzestrzeniające się z południa i zachodu. Nastąpił spadek udziału sosny i brzozy w lasach. Dominować w nich zaczęły dęby z domieszką lip w drzewostanie oraz leszczyna w podszycie (leszczyna i lipa osiąga w tym okresie maksimum udziału w profilu). Po raz pierwszy na terenie Wzgórz Bukowych pojawiły się nielicznie buki i graby, których pyłki pod koniec tego okresu są już stale obecne w profilu (Szafrański 1961). W takich warunkach, około 6500 lat BP, nad dolną Odrą pojawiają się pierwsze neolityczne plemiona prowadzące gospodarkę rolniczo-hodowlaną (Siuchniński 1983), a wraz z nimi zboża i takie rośliny towarzyszące człowiekowi jak babka większa Plantago major i lancetowata P. lancoelata (Czarnecki 1983). Ludność ta posiadała umiejętność uprawy roli techniką wypaleniskową i motykową, uprawy zbóż (głównie pszenicy, poza tym jęczmienia, rzadko prosa) i grochu, chowu zwierząt (przede wszystkim bydła, rzadziej świń i jeszcze rzadziej kóz i owiec, udomowione były także konie i psy), wyrobu naczyń glinianych, obróbki kamienia, tkactwa, budowy domostw z dwuspadowym dachem, ze ścianami z drewna i gliny. Prymitywny system agrotechniczny, gdzie regułą było uzyskiwanie pól pod uprawę przez wypalanie lasów, prowadził do zachwiania równowagi w środowisku naturalnym (m.in. poprzez wyjałowienie gleby) i zmuszał do zmiany miejsca użytkowania i zamieszkania (Siuchniński 1983).

Około 4500 lat BP zmiany warunków klimatycznych, którym towarzyszy spadek temperatur, powodować zaczęły spadek udziału w lasach leszczyny, lip i wiązów. Zwiększył się natomiast udział sosny. Nastąpiło wówczas rozluźnienie więzi między uprawą roli a chowem zwierząt na korzyść tego ostatniego. Układy przestrzenne osadnictwa i ich zróżnicowane struktury pozwalają domniemywać, iż areał uprawny skupiał się obok dość stabilnych osad macierzystych, natomiast chów zwierząt opierał się na półwędrownym wypasie leśnym, nadzorowanym z obozowisk sezonowych. W dolinie Odry duże znaczenie gospodarcze miało też rybołówstwo, a na rubieżach skupisk osadniczych - łowiectwo. Liczne znaleziska neolityczne świadczące o intensywnym zasiedleniu skupiają się w rejonie Klucza i na północnym przedpolu Wzgórz Bukowych. Wyższe partie wzniesień były w świetle dotychczasowych badań pustką osadniczą, chociaż różne ślady świadczą o penetracji (zapewne łowieckiej) i tego terenu. Oddziaływanie człowieka dotyczyło wówczas około 20% analizowanego terenu, przy czym obszary stref zasiedlenia i intensywniejszej eksploatacji gospodarczej zajmowały około 5% powierzchni (Siuchniński 1983). Konieczność przemieszczania upraw i osad powodowała, że w różnych miejscach dochodziło do okresowych wylesień, pokrywających się później ponownie lasami brzozowymi i dębowymi (Szafrański 1961, Latałowa 2001).

Od ok. 3200 lat BP (III okres brązu) rozwijało się na tym terenie osadnictwo kultury łużyckiej. Zasiedlona została przede wszystkim strefa skraju wzgórz. Od strony południowej pas znalezisk ciągnący się w stronę Jezierzyc związany jest z sąsiedztwem jezior (rejon Glinnej, Żelisławca i Binowa). Osadnictwo w tym rejonie (zwłaszcza w okolicy Binowa) było stosunkowo trwałe (ok. 2500 lat BP nadal mamy do czynienia z zasiedleniem tych obszarów). W części północnej osady występowały w pasie od Klęskowa poprzez Zdroje, Podjuchy po Klucz (Wesołowski 1983).

Ludność kultury łużyckiej prowadziła naturalną gospodarkę hodowlano-rolną, w której dominował zapewne półpasterski wychów zwierząt. Pierwotni hodowcy, mając dogodne warunki do wypasu zwierząt na stokach doliny Odry i jej dopływów, hodowali przede wszystkim bydło. Forma tego chowu zapewne była podobna, jak u rolniczo-hodowlanych plemion z pierwszych okresów epoki brązu. Przetrwanie tych tradycji ujawniło się nie tylko w samej gospodarce, ale także w innych dziedzinach życia. Pojawiły się jednak nowe narzędzia pracy (sierpy i noże brązowe), coraz szerzej stosowano też ulepszone siekiery brązowe. Wskazuje to na wzrost znaczenia kopieniaczej uprawy ziemi, połączonej z systemem żarowym. Elementy tej gospodarki były znane już w neolicie, użycie siekier brązowych oraz ciągłe ich doskonalenie umożliwiało jednak szybszy wyrąb, a tym samym stwarzało nowe możliwości poszerzenia arsenału uprawnego. Ponieważ po upływie kilku sezonów ziemia jałowiała dominował system przerzutowo-żarowy uprawy roślin. Również chów bydła wymagał okresowej zmiany terenów wypasu. Z tych też powodów plemiona łużyckie okresowo zmieniały miejsce swego pobytu.

Około 2500 lat BP nastąpił wzrost wilgotności i dalsze ochłodzenie klimatu. Spowodowało to ekspansję grabu (osiąga w tym czasie maksimum udziału w profilu) i buka oraz ustępowanie sosny, leszczyny, lip i wiązów (Szafrański 1961, Jasnowska i Jasnowski 1983, Szafer i Kostyniuk 1962). Poza wpływem zmian klimatycznych, wśród przyczyn ekspansji najpierw graba, a później także buka w okresie "połużyckim" podkreśla się wpływ ludzi na ekosystemy leśne (regeneracja lasów po ich przetrzebieniu w okresie łużyckim) (Jasnowska i Jasnowski 1983, Latałowa 1997). W tym też czasie nastąpił wyraźny przyrost ludności i pojawiły się osady zasiedlone często przez dłuższy okres. Upowszechnia się uprawa ziemi techniką sprzężajną (radła ciągnięte przez woły lub ludzi). Sposób zasiedlenia mikroregionów zdaje się wskazywać na to, że użytkowano tereny rolne zarówno w pewnej odległości od osad - na polanach leśnych lub wypalonych nowiznach - jak też w bezpośrednim sąsiedztwie osad, gdzie uprawiano przede wszystkim rośliny strączkowe, oleiste i włókniste. Największe spośród nich znaczenie miały: groch zwyczajny (Pisum sativum), bób (Vicia faba) i soczewica jadalna (Lens culinaris). W uprawie polowej znajdowała się pszenica zwyczajna (Triticum vulgare) i orkisz (T. spelta), jęczmień zwyczajny (Hordeum vulgare) i wielorzędowy (H. polystichum), proso, żyto i owies (Wołągiewicz 1983).

Po około 4000 lat zasiedlenia obrzeży Wzgórz Bukowych przez coraz lepiej rozwinięte społeczności, w latach 2500-1700 BP następuje regres osadnictwa w tym rejonie, po czym na około 200 lat pojawiają się ponownie osady ludzkie w rejonie Zdrojów, Klęskowa i Dąbia (Wołągiewicz 1983). Podstawę gospo-darki stanowiła wówczas uprawa zbóż (początkowo głównie jęczmienia, później żyta) i hodowla. Duże znaczenie miała także wytwórczość metalurgiczna. W tym czasie sprzężajna technika uprawy ziemi wyparła uprawę kopieniaczą. We wczesnym średniowieczu następuje ponowny regres osadnictwa w rejonie Wzgórz Bukowych (Leciejewicz i Wieczorowski 1983). Z czasem w południowej części badanego terenu pojawiają się słowiańscy osadnicy przenikający od strony urodzajnych ziem pyrzyckich. W X wieku istnieją już osady rolnicze w rejonie Binowa, Żelisławca, Kołowa, Kołbacza, Jezierzyc i Strugi z kilkoma ośrodkami grodowymi. W XI wieku powstaje duży gród Zedelin na jednym ze wzgórz w północno-zachodniej części Wzgórz Bukowych. Na przełomie XI-XII w. następuje likwidacja organizacji grodowej i powstają otwarte wsie rolnicze, które w większości zachowały się do dziś. W tym czasie ukształtowała się struktura przestrzenna form użytkowania gruntów, która utrzymywała się przez następne stulecia, w wielu miejscach do dziś. W uprawie we wczesnym średniowieczu znajdowały się wszystkie podstawowe ga-tunki zbóż: proso (Panicum miliaceum), pszenica (Triticum aestivum, T. compactum), żyto (Secale cereale), jęczmień (Hordeum vulgare) i owies (Avena sativa). Z roślin przemysłowych uprawiano len (Linum usitatissimum) i konopie (Cannabis sativa). W ogrodach uprawiano bób (Vicia faba) i groch (Pisum sativum), jabło-nie (Malus sp.), grusze (Pyrus communis), śliwy domowe, węgierki i lubaszki (Prunus domestica), wiśniośliwy (Prunus cerasifera), wiśnie (Cerasus vulgaris), chmiel (Humulus lupulus). W dziedzinie zbie-ractwa najlepiej poświadczona jest konsumpcja orzechów laskowych oraz malin. W celach przemysłowych zbierano komosę (Chenopodium sp.), rdest (Polygonum sp.), włośnicę (Setaria sp.), służące do wyrobu barwników. Inne zioła służyły jako środki lecznicze.

W 1174 osiedlają się w Kołbaczu cystersi, którzy z czasem stali się właścicielami całego obszaru objętego obecnie badaniami. Ponieważ na terenie tym istniała już rozwinięta sieć osadnicza, zakonnicy nie zakładali nowych wsi i nie dokonywali trzebieży puszczańskich lasów (Chłopocka 1953). W źródłach niemieckojęzycznych (np. Winter 1868, Dolberg 1892) cystersi przedstawiani są jako przynoszący cywilizację karczownicy bezkresnych puszcz. Rozwinięciem tej tezy jest powtarzane wciąż w różnych kręgach twierdzenie, że cystersi wykarczowali niegdysiejszą Puszczę Bukową i las dziś tu rosnący jest dziełem leśników z ostatnich wieków. Zakonnicy spowodowali jednak znaczne zmiany stosunków wodnych (np. zmianę koryta Płoni w dolnym jej biegu, podniesienie poziomu Jeziora Miedwie o blisko 2 m). W Puszczy Bukowej wypasano zaś świnie z wielkich folwarków (grangii) nastawionych na hodowlę trzody w Wysokiej, Glinnej i Starym Czarnowie.

Tereny rolnicze tworzone były przez mozaikę drobnych pól, odłogów i zadrzewień (Ślaski 1969). Do końca XVIII wieku struktura użytkowania gruntów nie ulegała zasadniczym zmianom. Wylesienia i nowe osady powstawały wzdłuż Regalicy, poszerzały się polany w rejonie Dąbia i Płoni oraz na południowych obrzeżach badanego terenu (Chłopocka 1953, Ślaski 1951). Karczunki w wieku XIV i XV spowodowały powstanie rozległej przestrzeni gruntów rolnych w rejonie Żelisławca, Kartna, Babina i Drzenina. W wyniku wylesień wykonanych w XVIII wieku oraz rozwoju osiedli i górnictwa na zachodnich skłonach Wzgórz Bukowych, Puszcza Bukowa odcięta została od doliny Dolnej Odry.

Zasięgi form użytkowania gruntów w latach 1770-1780 w rejonie Puszczy Bukowej przedstawia mapa Grafa von Schmettau (Historischen Atlas... 1963). Istniały wówczas wszystkie dzisiejsze miejscowości z wyjątkiem Babinka i Zdroi. Niektóre z nich (Kijewo, Żydowce, Wysoka i Glinna) były niewielkimi przysiółkami. Wszystkie osady położone były na śródleśnych polanach, które jedynie w rejonie Dąbia-Klęskowa, Czarnowa-Dębiny i Kartna-Babina tworzyły większe przestrzenie gruntów rolnych. Dawne folwarki klasztorne, nastawione na hodowlę trzody w Wysokiej i Glinnej, wciąż jeszcze sąsiadowały z lasami, a grunty orne zajmowały przy nich niewielką powierzchnię. W tym czasie Puszcza Bukowa podzielona była na cztery rewiry lasów królewskich (Klucz, Klęskowo, Sosnówko, Będgoszcz) z rządztwem w Kołbaczu (Elaborat glebowo-siedliskowy... 1999).

W XIX w. Puszcza Bukowa znacznie zmniejszyła swoją powierzchnię, a jej drzewostany stały się przedmiotem planowej gospodarki leśnej. Na grunty rolne zamienione zostały kompleksy leśne między Wysoką, Wełtyniem i Gardnem oraz między Jez. Glinna i Jez. Zgniły Grzyb i dalej między Żelisławcem, Gardnem i Drzeninem. Z dawnego rewiru leśnego w Będgoszczy, obejmującego szeroki pas lasów od Glinnej do Jez. Miedwie, pozostaje jedynie jęzor leśny z dzisiejszym rezerwatem "Trawiasta Buczyna". Poza dużym masywem leśnym w strefie moren czołowej, odnogi leśne Puszczy Bukowej wysunięte na południe tracą połączenia kosztem poszerzających się i łączących polan otaczających wsie Kołowo, Binowo, Glinną i Dobropole. Planowa gospodarka leśna powoduje, że przestrzeń leśna, zawierająca zróżnicowaną mozaikę biotopów (zwłaszcza muraw i zarośli na zboczach wzgórz opisywanych przez Rostkoviusza i Schmidta w 1824) uzupełniana jest zwartymi drzewostanami produkcyjnymi. Zmienia się także skład puszczańskich drzewostanów. W ciągu stu lat między 1821 i 1922 rokiem powierzchnia zajmowana przez buczyny zmniejszyła się z 89% do 77% w części wschodniej Puszczy Bukowej i z 54% do 40% w jej części zachodniej (Weber 1929). W wyniku protegowania bardziej rentownych drzewostanów zwiększa się udział dąbrów (wzrost udziału z 3% do 7% w części zachodniej i z 4% do 10% w części wschodniej) oraz drzewostanów sosnowych i świerkowych (z 42% do 53% w części zachodniej i z 5 do 12% w części wschodniej). Poza zmianami w zasięgu i strukturze lasów wiek XIX przyniósł znaczne zmiany ekosystemów wodnych i podmokłych. Rozwój hodowli bydła spowodował przekształcenie podmokłych lasów w dolinach Krzekny i Odry w kompleksy użytków zielonych. W wyniku odwodnień osuszonych zostało szereg zbiorników (np. w rejonie Gardna, Binowa) lub zmniejszona została ich powierzchnia (np. jeziora w dolinie Płoni). Wiek XIX zapoczątkował także proces urbanizacji terenów otaczających północne i zachodnie obrzeża Puszczy. Pas miejscowości od Klucza po Kijewo przekształcił się w osiedla podmiejskie Szczecina i w roku 1938 włączony został w granice miasta. Wzgórza Bukowe pełnią w tym okresie rolę rozległego parku rekreacyjnego dla mieszkańców Szczecina - otoczone są turystyczną linią kolejową, obfitują w gospody, restauracje i obiekty małej architektury. W połowie XX w. w rejonie Wzgórz Bukowych nastąpił regres osadnictwa, w efekcie którego opustoszało szereg mniejszych osad, a w pozostałych zmniejszyła się liczba mieszkańców. Nastąpiły istotne zmiany w krajobrazie rolniczym, związane z łączeniem mozaiki pól w duże areały upraw, należących do gospodarstw państwowych (zmniejszył się udział zarośli śródpolnych i miedz) oraz z drenowaniem gruntów rolnych (obniżenie poziomu wody i likwidacja mokradeł i oczek wodnych). Istotną zmianą w użytkowaniu lasów w drugiej połowie XX w. było upowszechnienie stosowania ciężkiego sprzętu mechanicznego, co spowodowało powstanie gęstej sieci stałych dróg leśnych. Zwiększył się areał lasów, niestety także kosztem muraw kserotermicznych w rejonie Będgoszczy i Dębiny. W latach 70-tych XX w. zaczął się intensywny proces urbanizacji prawobrzeżnych dzielnic Szczecina, w efekcie którego powstał w bezpośrednim sąsiedztwie Puszczy Bukowej zwarty kompleks zabudowy mieszkalno-usługowej, łączący dawniej izolowane osiedla: Zdroje, Dąbie, Kijewo i Klęskowo. W końcu lat 90-tych rozpoczęła się presja na dotychczasowe grunty rolne w okolicy Szczecina, na skutek czego stabilne od wielu lat granice wsi lub odległych przedmieść Szczecina zaczęły się rozszerzać i zacierać (np. w rejonie Binowa, Jezierzyc, Kijewa).

Ogród dendrologiczny

W południowo wschodniej części Puszczy Bukowej, w pobliżu wsi Glinna znajduje się ogród dendrologiczny z cenną roślinnością introdukowaną. Jego historia rozpoczyna się w 1823 roku - była tu wówczas prywatna szkółka drzew rodzimego pochodzenia. W 1870 roku obiekt ten został przejęty przez miejscowe nadleśnictwo państwowe. W końcu ubiegłego wieku, z inicjatywy ówczesnego nadleśniczego Carla Ludwiga Gené, na obrzeżach kwater szkółkarskich, posadzono kilkadziesiąt okazów drzew obcego pochodzenia dla ozdoby, urozmaicenia i celów badawczych (obserwacja rozwoju, mrozoodporności, zdolności rozmnażania itd.).

W okresie powojennym brak pielęgnacji a także siły natury (susza, mróz, huraganowe wiatry, choroby grzybowe i owady) przyczyniły się do znacznego zubożenia gatunków. Dopiero w 1970 roku, głównie z inicjatywy dr inż. Jerzego Jackowskiego i prof. Bolesława Szymkiewicza, opiekę naukową nad ogrodem objęło Arboretum SGGW w Rogowie. Rozpoczęto stopniową przebudowę poszczególnych kwater używając do nasadzeń drzew i krzewów z Arboretum w Rogowie.

Obecnie gospodarzem ogrodu jest Nadleśnictwo Gryfino a opiekunem naukowym prof. Jerzy Tumiłowicz. Na powierzchni 3,80 ha rośnie łącznie 230 gatunków drzew i krzewów pochodzących z różnych kontynentów świata. Do najcenniejszych drzew zaliczyć należy: całkowicie już obumarły okaz mamutowca olbrzymiego (40m wysokości/142 cm obwodu), jodłę olbrzymią (40m/133 cm), jodłę szlachetną (22,5 m/74 cm) i orzesznik pięciolistkowy (32 m/78 cm). Poza tym rosną tu: kasztany jadalne, platany klonolistne, choina kanadyjska, cyprysik groszkowy, cyprysik błotny, największy w Polsce cyprysik żywotnikowaty (14,5 m/35 cm), 24 gatunki klonów, 10 gatunków magnolii, 5 gatunków stewarcji i liczne gatunki oraz odmiany ostrokrzewów. Osobliwością jest nastoletni okaz kielichowca chińskiego, gatunku odkrytego w Chinach dopiero w 1963 roku. Egzemplarz rosnący w ogrodzie jest najstarszym krzewem tego gatunku uprawianym w Europie.

Obiekty chronione

Rezerwaty przyrody:

Bukowe Zdroje - rezerwat leśny powołany w 1956 r. o powierzchni 205,90 ha; występują tu bardzo zróżnicowane zbiorowiska leśne z dominacją buczyny pomorskiej, reprezentowanej przez różne podzespoły i facje, w dolinach łęgi i grądy, na zboczach kwaśne buczyny i lasy dębowo-bukowe;

Trawiasta Buczyna - rezerwat leśny powołany w 1956 r. o powierzchni 78,52 ha (część objęta ochroną ścisłą - 20,12 ha); występują tu zróżnicowane na kilka facji zbiorowiska buczyny pomorskiej, łęgi i olsy, torfowiska przejściowe, liczne stanowiska ptaków drapieżnych;

Źródliskowa Buczyna - rezerwat leśny powołany w 1956 r. o powierzchni 121,02 ha (część objęta ochroną ścisłą - 58,16 ha); występuje w nim buczyna pomorska zróżnicowana na kilka podzespołów i facji, rozległe obniżenia zajmują: buczyna źródliskowa, łęgi i olsy;

Kołowskie Parowy - rezerwat leśny powołany w 1956 r. o powierzchni 24,01 ha; dominuje w nim buczyna pomorska w podzespole z kostrzewą leśną, w dolinach występuje buczyna typowa, źródliskowa i łęgi;

Buczynowe Wąwozy - rezerwat leśny powołany w 1956 r. o powierzchni 39,94 ha; dominuje w nim buczyna pomorska w podzespole z kostrzewą leśną, w dolinach występuje buczyna typowa i łęgi;

Zdroje - rezerwat florystyczny powołany w 1959 r. o powierzchni 2,12 ha; ochroną objęte jest tu stanowisko naturalnie odnawiającego się cisa. Niegdyś w miejscu tym znajdował się Park Toepfera - właściciela pobliskiej kopalni kredy. Po zniszczeniu parku, cisy zdziczały i dziś rosną, jak niegdyś - w lesie.

Użytki ekologiczne:

Klucki Ostrów - powołany w miejskiej części otuliny przez Radę Miejską w Szczecinie w 1994 r. na powierzchni 49,7 ha. Jest to wyspa na Odrze Wschodniej (Regalicy), porośnięta trzciną i rosnącymi pojedynczo olchami oraz wierzbami; wyspa stanowi raj dla drobnych ptaków śpiewających związanych z trzcinowiskami, kaczek, żerujących czapli, mew i ptaków krukowatych.

Zgniły Grzyb - powołany w południowo-zachodniej części Parku przez Radę Gminy Gryfino w 1995 r. na powierzchni 50,25 ha. Jezioro Zgniły Grzyb wraz z otaczającymi je lasami, trzcinowiskami, nieużytkami i łąkami jest miejscem rozrodu, żerowania i odpoczynku licznych gatunków zwierząt, w tym rzadkich i zagrożonych ssaków (wydra i do niedawna bóbr) oraz ptaków (orlik krzykliwy i kania ruda).

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe:

Jezierzyce - powołany w miejskiej części otuliny przez Radę Miejską w Szczecinie w 1994 r. na powierzchni 108 ha celem ochrony wartości estetycznych i przyrodniczych cennego krajobrazu doliny Płoni. Obejmuje rozległe obniżenia we fragmencie doliny Płoni ze stawami: Klasztornym, Cysterskim i kilka lat temu wybudowanym stawem rybnym oraz niewielkie partie wysoczyzny morenowej.

Park Leśny w Strudze - powołany w miejskiej części otuliny przez Radę Miejską w Szczecinie w 1994 r. na powierzchni 118, 20 ha celem ochrony i odtworzenia wartości estetycznych i przyrodniczych wyjątkowo cennego krajobrazu doliny Płoni oraz pozostałości starego Parku. Znaczna część tego zespołu znajduje się poza granicami otuliny SzPK.

Pomniki przyrody:

W Parku i otulinie znajduje się 75 drzew i 3 głazy narzutowe uznane za pomniki przyrody. Najstarszymi drzewami pomnikowymi są: lipa zwana "Święty Otton", rosnąca na placu przykościelnym w Płoni oraz dwa dęby rosnące w Klęskowie zwane "Dębami Krzywoustego". Według miejscowej legendy lipa została zasadzona w 1124 roku podczas misji biskupa Ottona z Brambergu. "Dęby Krzywoustego" mają ponoć pamiętać rok 1121, kiedy to na polach pomiędzy Klęskowem a Zdunowem Bolesław Krzywousty w wielkiej bitwie rozgromił wojska pomorskie. W rzeczywistości drzewa te są znacznie młodsze.

Budowa geologiczna

Szczeciński Park Krajobrazowy "Puszcza Bukowa" z otuliną obejmuje ochroną morenowe Wzgórza Bukowe oraz fragmenty otaczających je równin i dolin.

Wzgórza są pozostałością starych wzniesień zbudowanych w znacznej części z wielkich porwaków skał kredowych i trzeciorzędowych, z nałożonymi na nie formami młodej rzeźby polodowcowej (Musielak 1993). Powierzchnia podczwartorzędowa ma wyraźne zróżnicowanie i znaczne deniwelacje, przekraczające 200 m. Działalność procesów modelujących rzeźbę powierzchni podczwartorzędowej rozpoczęła się we wczesnym trzeciorzędzie, a ich szczególne nasilenie przypada na miocen, pliocen i okresy interglacjalne plejstocenu (Ciuk 1972). Modelowanie to było efektem intensywnych procesów erozji i denudacji powiązanych z tektoniką wgłębną podłoża cechsztyńskiego, ruchami pionowymi skorupy ziemskiej i przemieszczaniem się mas solnych cechsztynu (Jaskowiak-Schoeneichowa 1976). Obraz powierzchni podczwartorzędowej skomplikowały jeszcze procesy glacitektoniczne związane ze starszymi zlodowaceniami. W obrębie Wzgórz Bukowych rozpoznano trzy generacje porwaków osadów trzeciorzędowych i kredowych, odpowiadające trzem etapom zaburzeń glacitektonicznych (Musielak 1993). Najstarsze zaburzenia wiążą się ze zlodowaceniem południowopolskim. Jednakże najsilniejsze przeobrażenia spowodowało zlodowacenie środkowopolskie, a w szczególności jego stadium północnomazowieckie, w którego osadach tkwią porwaki o rozmiarach 60-70 m (Dobracki 1982). Nasunięcie wyoranego przez lądolód materiału nastąpiło w rejonie Wzgórz Bukowych od północy, o czym świadczy nachylenie powierzchni uskoków oraz układ fałdów i łusek. Najmłodsza generacja porwaków wiąże się z działalnością lądolodu północnopolskiego. Są one niewielkie, często przemieszane ze starszymi glinami zwałowymi. Pochodzą z wtórnego złoża, bowiem transgredujący lądolód odrywał je nie z podłoża trzeciorzędowego, lecz z utworów starszego zlodowacenia. Porwaki te są bardzo silnie strzaskane, sprawiają wrażenie zmielonej skały (Dobracki, Mojski 1979). Osady ostatniego zlodowacenia mają nieznaczny wpływ na modelowanie struktury wewnętrznej wzgórz, tworzą jedynie cienką i nieciągłą pokrywę (Musielak 1993). Skałą macierzystą dla gleb pokrywających Wzgórza są przede wszystkim gliny zwałowe, w następnej kolejności piaski zwałowe oraz iły i piaski trzeciorzędowe. Charakterystycznym śladem pozostawionym w podłożu przez lądolód są głazy narzutowe. [tu więcej informacji o głazach Wzgórz Bukowych].

Od zachodu Wzgórza Bukowe podcięte zostały przez rzekę Odrę, której przełomowa dolina ma na tym odcinku ponad 4 km szerokości. Utwory holoceńskie mają w niej miąższość do 36 m (na wysokości Szczecina Zdroje), przy czym na samym dnie spoczywają żwiry, wyżej piaski i utwory z domieszką substancji organicznej, wreszcie na nich zalega 7-8 metrowa warstwa torfu (Jasnowski 1962).

Wycofywanie się lądolodu ostatniego zlodowacenia wiązało się z pozostawieniem ogromnej masy pasywnego i martwego lodu w obniżeniu nadodrzańskim na północ od Wzgórz Bukowych. Masy lodu tamując odpływ wód spowodowały powstanie zbiornika, który zmniejszając się wytworzył cztery poziomy teras zbudowane z piasków i żwirów dostarczanych przez rzeki (Karczewski 1968). Najwyższa, czwarta terasa dochodzi do 20-25 m n.p.m. i jest silnie zwydmiona. Ku tak powstałej erozyjno-akumulacyjnej równinie wód roztopowych, zwanej Niziną Goleniowską, opadają północne i wschodnie skłony Wzgórz Bukowych. Powierzchnia tej równiny rozcięta jest doliną Płoni i cieków spływających ze Wzgórz Bukowych. Najniższe terasy przykryte są holoceńskimi torfami i namułami rzecznymi. Podobną genezę ma Nizina Pyrzycko-Stargardzka, sąsiadująca ze Wzgórzami od strony południowo-wschodniej. Lob Odry, zanim pozostawił martwy lód na północ od Wzgórz, blokował odpływ wód z zastoiska pyrzyckiego. Tu także powstał zbiornik, który pozostawił po sobie cztery poziomy terasowe (Karczewski 1968). Tu też niższe poziomy wypełniają torfy i Jezioro Miedwie.

Rozciągająca się na południe od Wzgórz Bukowych wysoczyzna jest moreną denną utworzoną z glin zwałowych oraz piasków akumulacji lodowcowej. Znaczną powierzchnię (pas od Wysokiej przez okolice Żelisławca w stronę Jez. Miedwie) zajmują erozyjne równiny wód roztopowych, wypełnione w wielu miejscach torfami.

Ukształtowanie powierzchni

Położone centralnie wzgórza morenowe cechują się o dużymi wysokościami względnymi i rozmaitymi kątami nachylenia zboczy. Przeważają tereny o wysokiej wartości spadków. Na bardzo bogatą rzeźbę powierzchni składają się także liczne niecki denudacyjne i silnie rozczłonkowane dolinki, promieniście schodzące aż do podnóża wzgórz. Dna tych dolinek mają profile niewyrównane, a na ich zboczach widoczne są żywe procesy osuwiskowe, szczególnie intensywnie rozwijające się w miejscach występowania materiału piaszczystego. Procesy te częściowo hamowane są przez bujnie rozwiniętą szatę roślinną, niemniej okresowe znaczne przepływy wód powodują ich intensyfikację poprzez erozję wgłębną i boczną dolinek.

Rzeźbę powierzchni Puszczy Bukowej ożywiają dodatkowo zagłębienia powstałe po martwym lodzie oraz suche doliny peryglacjalne. Zagłębienia po martwym lodzie, związane z końcowym etapem wytapiania brył martwego lodu, występują sporadycznie w szczytowych partiach wzgórz. Mają one łagodne zbocza i płaskie dna, obniżone z reguły nie więcej jak 2-3 m poniżej powierzchni otaczającej je wysoczyzny. Często wypełnione są one gruntami organicznymi i torfami.

Powytopiskowe zagłębienia bezodpływowe i liczne malownicze jeziorka morenowe koncentrują się w części centralnej masywu, w strefie wododziałowej. Wytapianie brył martwego lodu było początkowo dość szybkie i dostarczyło znacznych ilości wody, która wyżłobiła głębokie V-kształtne dolinki (Musielak 1993). Te głęboko wcięte wąwozy i jary, o stromo nachylonych zboczach, dużych spadkach i nie wyrównanym dnie, występują najliczniej w obrębie północnego zbocza Wzgórz Bukowych. Obecnie tylko niektóre z tych dolin zajęte są przez cieki zasilane źródełkami o niewielkiej wydajności. Najczęściej są to doliny suche, o zboczach złagodzonych w wyniku oddziaływania procesów spłukiwania i zsuwania się materiału. Rozpoczynają się one palczastymi nieckami ablacyjnymi i często przybierają formę tzw. debrzy (wądołów), charakterystycznych dla obszarów o zwartej pokrywie leśnej, rozwiniętej na osadach piaszczysto-gliniastych. Erozyjne pogłębianie dna tych dolin kompensowane jest tu przez denudacyjne niszczenie zboczy. U wylotu młodych dolin erozyjnych, rozcinających północną krawędź Wzgórz Bukowych, tworzą się niewielkich rozmiarów stożki napływowe. Sieci większych dolinek denudacyjnych towarzyszą występujące licznie w Puszczy Bukowej suche dolinki. Powstały one w wyniku denudacji peryglacjalnej (Mojski 1977). Są krótkie, mają strome zbocza i gwałtownie opadające dno, którego wylot jest często zawieszony nad doliną, do której uchodzą.

Wysokości bezwzględne Wzgórz Bukowych osiągają w kulminacji Bukowca 147 m n.p.m., a na znacznych obszarach przekraczają 120-130 m n.p.m. Deniwelacje niejednokrotnie sięgają 60 m, przy spadkach od kilku do ponad 20° w strefach głębokich rozcięć w dolinach denudacyjnych.

Wzgórza Bukowe opadają wyraźną krawędzią, dochodzącą do 50 m wysokości względnej, ku dolinie Odry, położonej na wysokości poniżej 1 m n.p.m. W kierunku północnym ich podstawa leży na wysokości około 30 m n.p.m., a krawędź masywu, zaznaczona nieco słabiej, osiąga 10-20 m wysokości względnej. W profilu poprzecznym w tym kierunku występują kolejne schodowe spłaszczenia, tworzące wrażenie długiego, połogiego stoku (Dobracki, Mojski 1979). Na wyrównanej Nizinie Goleniowskiej znajdującej się na wysokości 10-20 m n.p.m. występują kilkumetrowej wysokości wydmy oraz kilkumetrowej głębokości dolina Płoni (osiągająca spadek w obrębie terenu badań z 14 m n.p.m. do 7 m n.p.m.).

Znajdująca się na południu wysoczyzna dennomorenowa cechuje się falistą rzeźbą urozmaicaną dodatkowo rozcięciami denudacyjnymi, stromymi krawędziami ostańców denudacyjnych i rozległymi obniżeniami wypełnionymi torfami. Teren najniżej położony (dolina Krzekny), znajduje się na wysokości 15-20 m n.p.m. Strome zbocza równin akumulacyjno-roztopowych wznoszą się na około 25-30 m n.p.m., przy czym kulminacje wzniesień wysoczyzny osiągają 50 m n.p.m. Rzeźbę urozmaicają piaski i żwiry grupy ozów znajdujących się na południe i wschód od Binowa.

Gleby

Większość podtypów gleb charakterystycznych dla terenów nizinnych Polski ma swoją reprezentację na terenie Wzgórz Bukowych. Różnorodność skał macierzystych powoduje, iż występują tu prawie wszystkie grupy mechaniczne od żwirów i piasków luźnych, poprzez utwory gliniaste i iły, aż do utworów pyłowych (Borowiec 1963). Warunki glebowe terenu badań przedstawione są w licznych pracach (Elaborat glebowo-siedliskowy... 1999, Strongowski i in. 2000, Borowiec 1963, Celiński 1962), koncentrujących się przede wszystkim na glebach występujących w lasach Puszczy Bukowej.

W obrębie Wzgórz Bukowych i wysoczyzny leżącej na południe od nich największą powierzchnię (ok. 40%) zajmują gleby brunatne właściwe i kwaśne, wykształcające się na piaskach i glinach zwałowych. Niewiele mniejszy udział w obrębie wzniesień moreny czołowej zajmują gleby płowe typowe i zbrunatniałe, wykształcające się na glinach i piaskach zwałowych oraz iłach trzeciorzędowych. W części północnej i na zachodnich krańcach Wzgórz Bukowych duże powierzchnie zajmują gleby rdzawe, które powstają na piaskach zwałowych, sandrowych i terasów rzecznych. W części południowej i centralnej rozpowszechnione są gleby bielicowe. Kilka procent badanego terenu, głównie w dolinie Odry, Krzekny i Płoni, zajmują gleby torfowe. Torfy przejściowe i wysokie występują tylko w kilku miejscach (okolice Kołowa, Glinnej i Dębiny), zajmując łącznie kilkanaście ha. Na niedużych powierzchniach znajdują się także czarne ziemie, gleby opadowo-glejowe, mułowe, mady oraz gleby litogeniczne. Na piaskach wydmowych występują gleby słabo wykształcone ze skał luźnych. Nietypowe dla tego obszaru są rędziny występujące na porwakach utworów kredowych (występują w okolicach Zdrojów i Glinnej).

Wody

Grzbietem Wzgórz Bukowych biegnie lokalny dział wodny, który sprawia, że na teren Parku nie wpływają wody z zewnątrz. Główne strumienie odprowadzające wody z północno-zachodniej części Parku są dopływami Odry (Rudzianka, Chojnówka, Jeziorna). Pozostałe większe cieki są dopływami Płoni (Krzekna, Kłobucki Potok, Śmierdnicki Potok, Niedźwiedzianka).

Na terenie parku znajduje się 31 jezior i kilkaset oczek wodnych, mokradeł oraz torfowisk. Do największych zbiorników należą Glinna, Binowskie i Piasecznik Wielki. Są one przykładem zrównoważonego połączenia funkcji ekologicznej i rekreacyjnej. Wszystkie posiadają ponadprzeciętne wartości przyrodnicze, które mają szansę przetrwać, o ile nie zostanie przekroczony tzw. próg chłonności jezior, co może nastąpić przy próbach zwiększenia stopnia rekreacyjnego wykorzystania.

W Parku znajdują się także dwa jeziora pochodzenia antropogenicznego: Szmaragdowe, które powstało w wyniku nagłego wtargnięcia wody do kopalni wapieni kredowych i tzw. Nowy Staw w pobliżu Ogrodu Dendrologicznego Glinna, utworzony poprzez spiętrzenie wody w strumieniu.

Warunki klimatyczne

Obszar Parku z otuliną cechuje się zróżnicowaniem warunków klimatycznych (głównie ze względu na czynnik hipsometryczny) i dużą zmiennością pogody (głównie ze względu na częste przemieszczanie się układów niżowych) (Koźmiński i Czarnecka 1993). Różnorodność warunków fizjograficznych i wyniesienie nad poziom morza powoduje dodatkowo odrębność klimatu lokalnego Wzgórz Bukowych w stosunku do obszarów przyległych.

Puszcza Bukowa położona jest w typie klimatu Wielkich Dolin w krainie Szczecińskiej i graniczy z typem klimatu Bałtyckiego krainy klimatycznej Zalewu Szczecińskiego (Romer 1949).

W rocznym przebiegu zachmurzenia maksimum przypada na grudzień, a minimum na czerwiec (Koźmiński i Czarnecka 1993). Średnioroczne zachmurzenie w skali 0-10 wynosi dla stacji Szczecin Dąbie 6,4 (wg danych za lata 1956-1990), przy czym w miesiącach wiosennych (III-V) wynosi 6,1, a w letnich (VI-VIII) - 5,7. Największe usłonecznienie rzeczywiste występuje od maja do sierpnia.

Przeciętnie najcieplejszy jest lipiec (od 17,3oC do 17,7oC) a najchłodniejszy styczeń (od -1,6oC do 0,8oC). Spośród termicznych pór roku najdłużej trwa lato (średnio ok. 3 miesięce), a najkrócej przedwiośnie (ok. 1 miesiąc). Średnie temperatury powietrza w okresie wegetacyjnym (IV-IX) wynoszą 14,0oC. Okres wegetacyjny (ze średnimi temperaturami przekraczającymi 5oC) rozpoczyna się 31 marca w dolinie Odry i kilka dni później w wyższych partiach Wzgórz Bukowych. Okres ten trwa na terenie badań około 225 dni (Koźmiński 1983).

Warunki wilgotnościowe na terenie badań są silnie modyfikowane bliskością dużych zbiorników wodnych i rzek oraz kompleksów leśnych. Największa wilgotność względna notowana jest w grudniu (prawie 90%), najmniejsza w maju i czerwcu. Jesienią wilgotność względna powietrza jest o ok. 10% większa niż wiosną. Od kwietnia do września średnia miesięczna wilgotność względna powietrza w obrębie miasta Szczecina jest od 1 do 4% mniejsza w porównaniu z terenami przyległymi (Koźmiński i Czarnecka 1993).

Najwyższymi sumami opadów odznacza się lipiec i sierpień, najniższymi zaś luty i marzec. Jesienią w rejonie Wzgórz Bukowych notuje się opady znacznie wyższe niż wiosną. Średnie roczne sumy opadów za lata 1956-1980 są większe w wyższych partiach Wzgórz (625 mm) od terenów przyległych (525 mm) (Koźmiński i Czarnecka 1993).

Pokrywa śnieżna w rejonie Wzgórz Bukowych charakteryzuje się bardzo małą trwałością i dużą zmiennością czasową i przestrzenną. Od listopada do kwietnia występuje ona średnio 40-48 dni. Najmniejszą liczbą dni z pokrywą śnieżną (poniżej 42) odznacza się dolina Odry i Płoni oraz tereny wokół jeziora Dąbie, największą (powyżej 46 dni) - wyższe partie wzniesień (Koźmiński i Czarnecka 1993).

W rejonie Szczecina średnia roczna wartość ciśnienia atmosferycznego wynosi ok. 1014 hPa, przyjmując najwyższe wartości w październiku, a najniższe w grudniu (Koźmiński, Czarnecka 1993). W półroczu chłodnym występują duże wahania średnich wartości ciśnienia atmosferycznego, związane z częstym przemieszczaniem się układów niżowych. W półroczu ciepłym wartości te oscylują wokół średnich rocznych.

Na terenie Parku zdecydowanie przeważają wiatry z sektora zachodniego (SW, W i NW), których średnia roczna częstość dla lat 1956-1990 wynosi 51,4%, przy czym średnie roczne prędkości wiatru (w m/s) wynoszą 3,9 (dane dla stacji Dąbie) (Koźmiński i Czarnecka 1993).

W związku z obserwowanymi w skali globalnej zmianami klimatu (Dobrzański 1997) warto odnotować lokalne trendy zmian. W Szczecinie Dąbiu w latach 1948-1992 średnie miesięczne temperatury powietrza wykazują trend dodatni, jednak statystycznie istotny tylko w okresie kalendarzowej wiosny (III-V). Natomiast w przebiegu opadów atmosferycznych zaznacza się w tym okresie słaby, statystycznie nieistotny, trend ujemny w okresie wiosny do lata (III-VIII), a dodatni - jesienią i zimą (IX-II) (Koźmiński i Czarnecka 1993). W dekadzie lat 90-tych średnioroczna suma opadów w stacji w Dąbiu wzrosła z 522 mm do 603 mm. Średnia temperatura roczna była w tym okresie wyraźnie wyższa (9,1oC - podczas gdy w latach 1956-1990 wynosiła 8,4 oC). W miesiącach od stycznia do września nastąpił wzrost średnich temperatur miesięcznych, podczas gdy spadek zanotowano w miesiącach październik-listopad.

Literatura

  • Borowiec S. 1963. Gleby w zespołach bukowych Puszczy Bukowej pod Szczecinem. Rocznik PTG 26, 2.
  • Celiński F. 1962. Zespoły leśne Puszczy Bukowej pod Szczecinem. Mon. Bot. 13, ss. 208.
  • Ciuk E. 1972. Utwory paleogeńskie w rejonie szczecińskim. Przegl. Geol. 20, 11.
  • Dobracki R. 1982. Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski 1:50 000. Arkusz Szczecin. Wyd. Geol., Warszawa.
  • Dobracki R., Mojski J. 1979. Objaśnienia do mapy geologicznej Polski 1:200000. Arkusz Dziwnów i Szczecin. Wyd. Geol., Warszawa.
  • Elaborat glebowo-siedliskowy. Nadleśnictwo Gryfino Obręb Rozdoły RDLP Szczecin. Zakład Usług Leśnych Glebowosiedliskowych M.R. Gajewscy. Nadleśnictwo Gryfino 1999.
  • Jaskowiak-Schoeneichowa M. 1976. Kenozoiczne procesy tektoniczne w niecce szczecińskiej. Przegl. Geol. 24, 10.
  • Jasnowski M. 1962. Budowa i roślinność torfowisk Pomorza Zachodniego. STN, Wydz. Nauk Przyr.-Rol. 10, ss. 340.
  • Karczewski A. 1968. Wpływ recesji lobu Odry na powstanie i rozwój sieci dolinnej Niziny Szczecińskiej. PTPN, Wydz. Mat.-Przyr., Prace Komisji Geogr.-Geol. 8, 3. Mojski J. 1977. Budowa geologiczna osadów plejstoceńskich w obszarze centralnej części lobu Odry. Kwart. Geol. 21, 2. Musielak S. 1993. Rzeźba i budowa geologiczna Puszczy Bukowej. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 49, 6.
  • Strongowski K., Budzisz M., Biaduń L. 2000. Walory przyrody nieożywionej i gleby Szczecińskiego Parku Krajobrazowego "Puszcza Bukowa". Maszynopis, Biuro Konserwacji Przyrody, Szczecin.